Δὲν θὰ ἀλλάξουμε τὸν κόσμο. Μόνο ἐμᾶς

Μωσαϊκὸ τοῦ 1ου αἰῶνα μ.Χ., ποὺ ἀνακαλύφθηκε στὴν Ἀπία Ὁδὸ τῆς Ρώμης. 

 «Τὸ μοναδικὸ μέρος ὅπου μπορεῖς πραγματικὰ νὰ ἀγγίξῃς τὸ θέμα τοῦ κακοῦ καὶ νὰ τὸ πολεμήσῃς σῶμα μὲ σῶμα εἶναι ὁ ἑαυτός σου. Καὶ ἐκεῖ ἔχεις τὴν ἐλπίδα νὰ ἀλλάξῃς κάτι. Ἡ ἐλπίδα νὰ ἀλλάξῃς τὸν κόσμο εἶναι μιὰ παιδαριώδης αὐταπάτη».

Μαρία Λουίζ φὸν Φράντς. Ἀπόσπασμα ἀπὸ συνέντευξη, ἡ ὁποία ποὺ διεξήχθη τὸ 1977, στὴν Σουζάννε Βάγκνερ, γιὰ τὴ σειρὰ ντοκιμαντὲρ “Remembering Jung” (Ἐνθυμούμενοι τὸν Γιοῦνγκ).

Ἡ Μαρία Λουίζ φὸν Φράντς (1915-1998), ἦταν Ἐλβετίδα ἀναλύτρια Γιουνγκιανῆς ψυχολογίας. Διατέλεσε στενὴ συνεργάτιδα τοῦ Ἐλβετοῦ ψυχιάτρου καὶ ψυχαναλυτῆ Κάρλ Γιοῦνγκ ἀπὸ τὸ 1933 μέχρι τὸ θάνατό του, τὸ 1961. Ἡ φράση της στὴν ἀρχὴ τοῦ ἄρθρου σχετικὰ μὲ τὸ μόνο μέρος ὅπου πραγματικὰ μπορεῖς νὰ ἀντιμετωπίσῃς τὸ κακὸ μοιάζει σὰν νὰ ἀνασύρῃ, ἀπὸ τὰ βάθη τοῦ χρόνου, τὸν ἀπόηχο τοῦ δελφικοῦ προτάγματος: Γνῶθι σαυτόν.

Προτοῦ ἡ ψυχολογία ἀνακαλύψῃ τὸ ὑποσυνείδητο, οἱ Ἕλληνες γνώριζαν ἤδη ὅτι ὁ ἄνθρωπος εἶναι ἕνα αἴνιγμα ποὺ ὀφείλει μόνο του νὰ βρῇ τὴν ἀπάντηση ποὺ τὸ ἴδιο θέτει. Τὸ ἔθνος μας κατανοοῦσε ὅτι τὸ κακὸ καὶ ἡ ὕβρις, δὲν βρίσκονται στοὺς ἄλλους. Ζοῦν μέσα μας.

Ἡ αὐτογνωσία ὑπῆρξε, γιὰ τὸν ἑλληνικὸ κόσμο, προϋπόθεση τῆς σοφίας. Οἱ Δελφοί, ὁ Σωκράτης, ὁ Ἡράκλειτος μὲ τὸ «ἐδιζησάμην ἐμεωυτόν» (μεταφράζεται ὡς: «ἀναζήτησα τὸν ἑαυτό μου») μᾶς στέλνουν τὸ μήνυμα ὅτι ὁ ἐντοπισμὸς καὶ ἡ κατανόηση τῆς ἀληθοῦς...

...φύσης μας εἶναι πρᾶξις μέτρου, ὅρος ἐπιβίωσης. Ἡ αὐτογνωσία δείχνει στὸν ἄνθρωπο τὰ ὅριά του, τὴν ἀναλογία του μὲ τὸ θεῖο καὶ τὴ φύση. Κι ὁ Σωκράτης, ὡς αὐθεντικὸς φορέας αὐτῆς τῆς ἑλληνικῆς παιδείας, ἔθεσε τὴν ἐνδοσκόπηση στὸ κέντρο τοῦ βίου: «Ὁ ἀνεξέταστος βίος οὐ βιωτὸς ἀνθρώπῳ». Ὁ ἄνθρωπος ποὺ δὲν ἐρευνᾷ τὸν ἑαυτό του, χάνει τὴν ἴδια τὴν ποιότητα τῆς ἀνθρώπινης ὑπάρξεως.

 Ἡ Μαρία Λουίζ φὸν Φράντς καὶ ὁ Κάρλ Γιοῦνγκ.

Σήμερα, ἡ ἑλληνικὴ κοινωνία ἔχει ἀνάγκη νὰ ξαναγυρίσῃ σ’ αὐτὴ τὴ λησμονημένη πηγή. Ζοῦμε σὲ ἕναν καιρὸ ὅπου τὸ φαίνεσθαι ὑποκαθιστᾷ τὸ εἶναι κι ἡ συμμετοχὴ στὰ κοινὰ μετατρέπεται σὲ θέαμα, σὲ ἀκατάπαυστη ἔκθεση γνώμης, σὲ καταναγκασμὸ παρουσίας. Οἱ διαλεγόμενοι κραυγάζουν. Ἀντιδροῦν χωρὶς νὰ γνωρίζουν. Τὰ παραπάνω δὲν δικαιολογοῦν τὴν ἀπάθεια, τὴν ἀδιαφορία.

Ἡ συμμετοχὴ στὰ κοινὰ εἶναι χρέος πολιτικὸ ὡς ἔκφρασις τοῦ ἐνδιαφέροντος γιὰ τὸ συλλογικὸ νόημα τοῦ βίου. Ὅμως ἄλλο ἡ συμμετοχή, κι ἄλλο ἡ ταύτισις. Ἄλλο ἡ πρᾶξις ποὺ γεννιέται ἀπὸ τὴ συνείδηση, κι ἄλλο ἡ ἐκτόνωσις ποὺ πηγάζει ἀπὸ τὴ σύγχυση. Ὅταν ὁ ἄνθρωπος χάνει τὸ κέντρο του, μετατρέπει τὴν πολιτικὴ σὲ προέκτασι τοῦ ἐγὼ τοῦ, καὶ τὴν πόλι σὲ πεδίο νευρωτικῆς σύγκρουσης.

Ὁ Ἕλληνας, ἂν θέλῃ πράγματι νὰ ἀναμορφώσῃ τὸν ἑαυτό του ὡς πολίτη καὶ ὡς ἄνθρωπο, χρειάζεται πρῶτα νὰ στραφῇ ἐντός. Νὰ ἀναμετρηθῇ μὲ τὸ ἴδιο του τὸ σκότος, μὲ τὴν ψευδαίσθησι πῶς ἡ ἀλλαγὴ τοῦ κόσμου εἶναι ὑπόθεσις τῶν ἄλλων. Ἡ φὸν Φράντς τὸ εἶπε καθαρά: ἡ ἐλπίδα νὰ ἀλλάξῃς τὸν κόσμο, χωρὶς νὰ ἔχῃς ἀλλάξῃ ἐσύ, εἶναι παιδαριώδης αὐταπάτη.

Ἡ ἐνδοσκόπησις, λοιπόν, εἶναι ὁ μόνος τρόπος νὰ σταθῇς ἐντὸς τῆς πόλεως. Ἕνας λαὸς ἀποτελούμενος ἀπὸ ὁλόκληρους ἀνθρώπους εἶναι ἱκανὸς νὰ γεννήσῃ ἁρμονικὸ σύνολο. Ἐνῶ οἱ ἐσωτερικὰ διαλυμένοι, ὅσο κι ἂν ἑνωθοῦν ἐξωτερικά, συγκροτοῦν πάντοτε πλῆθος, ὄχι κοινότητα.

Οἱ Ἕλληνες ἂν θέλουν νὰ ἐπιβιώσουν ὡς ἔθνος ὀφείλουν νὰ γίνουν πολῖται μὲ συνείδησι ἀφετηρίας καὶ προορισμοῦ. Δὲν πρέπει νὰ καταντήσουν ἀνθρωπόμαζες ποὺ ἀντιγράφουν ρόλους. Ὁ στόχος εἶναι νὰ γίνουν μονάδες ποὺ κατανοοῦν πῶς ἡ πόλις εἶναι ἀντανάκλασις τοῦ ἑαυτοῦ τους. Εἴμαστε ὅ,τι συνειδητοποιοῦμε. Ὅσο παραμένομε ἄφανεῖς στοὺς ἑαυτούς μας, τόσο θὰ ζοῦμε σὲ κοινωνίες ἀδιαφανοῦς ἐξουσίας.

Ἡ ἐνδοσκόπησις εἶναι ἡ οὐσιαστικωτέρα πολιτικὴ πρᾶξις ποὺ ὑπάρχει. Ἀναζητῶντας τὸν ἑαυτό ἀρνεῖσαι νὰ ζῇς ἑτεροκαθορισμένος, νὰ ἀναπαράγῃς τὰ πάθη τοῦ πλήθους. Εἶναι ἡ ἀπόφασις νὰ γίνῃς πρόσωπο, ὄχι ἄθροισμα ἀντιδράσεων. Καὶ μόνον τέτοιοι ἄνθρωποι μποροῦν νὰ συγκροτήσουν πολιτεία.

Ἂς σταθοῦμε, λοιπόν, γιὰ λίγο σιωπηλοὶ μέσα στὸν ὀρυμαγδὸ τῶν ἡμερῶν. Ἂς στραφοῦμε πρὸς τὰ μέσα γιὰ νὰ συναντήσωμε ἐκεῖνο τὸ κέντρο ἀπ’ ὅπου πηγάζει κάθε δυνατότητα νοήματος.

*Τὸ σημεῖο τῆς συνεντεύξεως στὸ ὁποῖο ἡ Μαρία Λουίζ φὸν Φράντς εἶπε ὅσα ἀναφέρονται στὴν ἀρχὴ τοῦ κειμένου μπορεῖτε νὰ παρακολουθήσετε στὸ διαδίκτυο στὴ διεύθυνσι https://www.youtube.com/watch?v=WTkItK7mHYo

Δημοσιεύτηκε στὴν κυριακάτικη δημοκρατία  (16/11/2025)