Ἐθνική ὁμοιογένεια καί πολυπολιτισμός

Οἱ Ἀθηναῖοι «τούς ὁμοφύλους πρέπει νά τούς πολεμοῦν μέχρι τή νίκη […], ἐνῶ τούς βαρβάρους νά τούς πολεμοῦν μέχρι τήν ἐξόντωση» (Πλάτων, Μενέξενος 242d).

Ὁ βαρβαρισμός γιά τόν Πλάτωνα δέν εἶναι μόνο ἡ πληθυσμιακή ἀλλοίωση τῆς πόλεως, ἀλλά καί ἡ πάσης φύσεως ἐκχώρηση πνευματικοῦ χώρου στούς ξένους.

«Αἰτία τοῦ πολιτεύματός μας τούτου εἶναι ἡ ἰσοτιμία στή γέννηση. Διότι οἱ ἄλλες πόλεις δημιουργήθηκαν ἀπό ἀνθρώπους κάθε εἴδους καί στοιχεῖα ἀνώμαλα, μέ συνέπεια ἀνώμαλα νά εἶναι καί τά πολιτεύματά τούς, τυραννίδες καί ὀλιγαρχίες. Κατοικοῦν, λοιπόν, θεωρώντας οἱ μέν τούς δέ ἄλλοτε δούλους καί ἄλλοτε κυρίους. Ἐμεῖς, ὅμως, καί οἱ δικοί μᾶς γεννημένοι ὅλοι ἀδελφοί ἀπό μία μητέρα δέν ἀξιώνουμε νά γίνουμε οὔτε δοῦλοι οὔτε κύριοι μεταξύ μας, ἀλλά ἡ ἀπό τή φύση ἰσότιμη καταγωγή μᾶς ὑποχρεώνει νά ἐπιζητοῦμε τήν ἰσότητα σύμφωνα μέ τόν νόμο καί νά μήν ὑποχωροῦμε σέ κανέναν ἄλλον μεταξύ μας, παρά σέ ὅποιον ἐκδηλώνει ἀρετή καί φρόνηση».

Πλάτωνος «Μενέξενος», 238 d-e, ἐκδόσεις Κάκτος: Ἀθήνα 1993, σ. 185

Σ’ αὐτόν τόν διάλογο, ὁ Σωκράτης ἀφηγεῖται στόν νεαρό Μενέξενο τόν ἐπιτάφιο λόγο ποῦ σκόπευε νά ἐκφωνήσει ἡ Ἀσπασία, ἡ σύζυγος τοῦ Περικλῆ, γιά τούς πεσόντες ὑπέρ πατρίδος. Αὐτός ὁ λόγος εἶναι ἕνας διθύραμβος στήν πόλη τῶν Ἀθηνῶν, ἡ ὁποία ἐγκωμιάζεται ὡς μητέρα τῶν πολιτῶν της, ὡς στοργική τροφός παιδιῶν πού ἔβγαλε ἀπό τά σπλάχνα της καί ὡς πρόμαχος ὁλόκληρης τῆς Ἑλλάδος. Τό πολίτευμα τῶν Ἀθηνῶν, ὅπως εὔστοχα τό προσδιορίζει ἡ Ἀσπασία, τῆς ὁποίας τά λόγια μεταφέρει ὁ Σωκράτης, εἶναι «ἀριστοκρατία μέ τήν ἐπιδοκιμασία τοῦ λαοῦ.[…] Ὁ λαός διατηρεῖ τά περισσότερα πολιτικά ἀξιώματα καί ἀπονέμει τήν ἐξουσία καί τή δύναμη σέ ὅσους κάθε φορά θεωρεῖ ἀρίστους». Φυσικά, τούτη ἡ ἀληθινά ἀριστοκρατική ἀντίληψη γιά τήν ἐκχώρηση ἐξουσιῶν σέ ἀντιπροσώπους ἔρχεται σέ εὐθεία ἀντίθεση μέ τά δηλητηριώδη ἰδεολογικά νέφη πού σκορπίζουν οἱ εμπροσθοφύλακες τῆς παρακμῆς, οἱ ὁποῖοι θεωροῦν τήν ἀριστεῖα «ρετσινιά».

Ἡ συνεκτική οὐσία ποῦ διατηρεῖ τήν ψυχή, τό πνεῦμα καί τήν ἁπτή πραγματικότητα τῶν Ἀθηνῶν συμπαγή καί ἀκατάβλητα στίς δοκιμασίες τῶν περιστάσεων, στίς ἐχθρικές ἐπιδρομές καί στούς

Πνευματική ἀσχήμια καί ὑπογεννητικότητα

«Τό συμπόσιον του Πλάτωνος». Πίνακας τοῦ Γερμανοῦ ζωγράφου Anselm Feuerbach (1829 –1880).

Ἡ κυρίαρχη ἰδεολογία περί ὀρθοῦ καί ἐσφαλμένου, καλοῦ καί κακοῦ, ἔχει τόσο στρεβλωμένη ἀντίληψη γιά τούς τόπους ὅπου μπορεῖ νά βρεῖ ὀμορφιά ὥστε κατάντησε τον κόσμο μας στεῖρο καί την κοινωνία ἄνυδρη καί ἀπελπισμένη. 

«Ὅλοι οἱ ἄνθρωποι, Σωκράτη ἐγκυμονοῦν καί κατά το σῶμα καί κατά την ψυχήν∙ ὅταν δέ φθάσουν εἰς ωρισμένην ἡλικίαν, ἡ φύσις μας τότ’ αἰσθάνεται τήν ἐπιθυμίαν νά γεννήσῃ. Τοκετός ὅμως ἐντός τοῦ ἀσχήμου δέν εἶναι δυνατός∙ μόνον ἐντός τοῦ ὡραίου. Διότι καί ἡ ἕνωσις ἀνδρός καί γυναικός τοκετός εἶναι. Το φαινόμενον δέ αὐτό εἶναι θείον, καί εἶναι τοῦτο τό ἀθάνατον στοιχεῖον μέσα εἰς τήν ζωικήν μας φύσιν, πού εἶναι θνητή: ἡ κυοφορία καί ἡ γέννησις. Ἀλλ’ αὐτά δέν εἶναι δυνατόν νά συντελεσθοῦν ἐντός τοῦ ἀναρμόστου, καί εἶν’ ἀνάρμοστος ἡ ἀσχημία πρός κάθε τί τό θεϊκόν∙ μόνον ἡ ὡραιότης ευρίσκετ’ ἐν ἁρμονίᾳ πρός αὐτό. Ὥς μοίρα λοιπόν καί Εἰλείθυια ἐπιστατεῖ εἰς την γέννησιν ἡ Καλλονή. Διά τοῦτο, ὁσάκις ἐκεῖνο πού κυοφορεῖ πλησιάζει κάτι ὡραῖον, ἱλαρύνεται τότε καί γίνεται ἀπό ἀγαλλίασιν διαχυτικόν καί γεννᾶ καί γονιμοποιεῖ. Ὁσάκις τοὐναντίον πλησιάζει κάτι ἄσχημον, σκυθρωπόν καί στεναχωρημένον ζαρώνει καί ἀπομακρύνεται καί σφίγγεται καί δέν γεννᾶ, ἀλλά κρατεῖ τον γόνον του καί ὑποφέρει πολύ».
Πλάτωνος Συμπόσιον, Κείμενον, μετάφρασις καί ἑρμηνεία ὑπό Ἰωάννου Συκουτρῆ*, ἐκδόσεις Κάκτος: Ἀθήνα 2005, σ.σ. 156-158


Τό Συμπόσιον του Πλάτωνος εἶναι ἕνα εὐαγγέλιο γιά την ἀνθρωπότητα, ἕνας ὁδικός χάρτης γιά την αὐτογνωσία, την ὀμορφιά καί την ἀρετή. Δέν νοεῖται νά μήν το ἔχει διαβάσει, μελετήσει καί ἐπηρεαστεῖ ἀπ’ αὐτό ὁποιοσδήποτε καλλιεργημένος ἄνθρωπος, Ἕλλην ἤ ξένος, πού ἐπιθυμεῖ νά

Καταχραστές προγονικῆς κληρονομιᾶς

Ἀριστερά: Κεφάλι πού ἔχει ἑρμηνευτεῖ ὡς πορτρέτο τοῦ Μεγάλου Ἀλεξάνδρου. Δεξιά: Κεφάλι γενειοφόρου μορφῆς, πού ἴσως σχετίζεται μέ λατρευτικό σύνταγμα (ἀγάλματα πού ἀποτελοῦν θεματικό σύνολο) τῆς οἰκογένειας τοῦ Μ. Ἀλεξάνδρου. Καί τά δύο χρονολογοῦνται στό 175-200 μ.Χ. Ἐκτίθενται στό Ἀρχαιολογικό Μουσεῖο Θεσσαλονίκης. 

«Γιά τόν ἄνδρα πού πιστεύει ὅτι εἶναι κάτι σημαντικό δέν ὑπάρχει τίποτε αἰσχρότερο παρά νά παρουσιάζεται ὅτι τιμᾶται ὄχι γιά τόν ἑαυτό του ἀλλά ἐξαιτίας τῆς δόξας τῶν προγόνων. Βέβαια, οἱ τιμές τῶν γονέων εἶναι γιά τούς ἀπογόνους ὡραῖος καί μεγαλοπρεπής θησαυρός, εἶναι ὅμως αἰσχρό καί ἄνανδρο νά χρησιμοποιεῖ κάποιος τόν θησαυρό εἴτε τῶν χρημάτων εἴτε τῶν τιμῶν καί νά μήν τόν παραδίδει στούς μεταγενέστερους, ἐπειδή δέν ἔχει ὁ ἴδιος ἀποκτήματα καί δόξα».
Πλάτωνος «Μενέξενος», 247b, ἐκδόσεις Κάκτος, σελ. 207

Οἱ προαναφερθεῖσες φράσεις, σύμφωνα μέ τήν πλατωνική καταγραφή, δέν ἀνήκουν, ὅπως συνήθως, στόν Σωκράτη ἀλλά στήν Ἀσπασία*, τήν θυελλώδη, χαρισματική σύζυγο τοῦ Περικλῆ, ἡ ὁποία ἔγραψε ἐπιτάφιο λόγο γιά νεκρούς πολεμιστές καί ὁ Σωκράτης μετέφερε στόν συνομιλητή του τά λόγια της. Ὁ Μενέξενος καί εἰδικά αὐτό τό σημεῖο δέν θυμίζουν αὐτό πού ἀποκαλεῖται «γυναικεία» γραφή ἤ θηλυκή «ἀνάγνωση» τῆς πολιτικῆς καί τῆς κοινωνίας. Εἶναι κείμενο σκληρό, λιτό, ἄτεγκτο. Οἱ ἀπόψεις διατυπώνονται ὠμά καί ἀπροκάλυπτα. Αἰσχρό καί ἄνανδρο νά

Ἡ τιμωρία φέρνει τήν εὐτυχία

Nέμεσις, πίνακας του Alfred Rethel (1837)

«Τὶ ἰσχύει λοιπόν; Ποῖος ἀνάμεσα σὲ δύο ἀνθρώπους ποὺ ἔχουν κάποιο κακὸ εἴτε στὸ σῶμα εἴτε στὴν ψυχὴ εἶναι αθλιότερος, αὐτὸς ὁ ὁποῖος θεραπεύεται καὶ ἀπαλλάσσεται ἀπὸ τὸ κακὸ ἤ αὐτὸς ποὺ δὲν θεραπεύεται καὶ συνεχίζει νὰ πάσχει;»
Πλάτωνος «Γοργίας»,478c8 – 478d2

Στο ἀπόσπασμα ποὺ προηγήθηκε διαβάσαμε μία ἀπὸ τὶς σημαντικότερες ἐρωτήσεις ποὺ ἔχει ὑποβάλλει ὁ Σωκράτης σὲ συνομιλητὴ του, προσπαθώντας νὰ τὸν ὁδηγήσει σταδιακὰ ἔξω ἀπὸ τὸ σπήλαιο τῶν ψευδαισθήσεων. Οἱ σωκρατικὲς ἐρωτήσεις εἶναι τὰ κλειδιὰ ποὺ ἀνοίγουν τὴν φυλακὴ τῆς πλάνης, ὅπου ἔχει ἐγκλωβιστεῖ ἡ παραζαλισμένη ἀνθρωπότητα ἀπὸ τὴν αὐγὴ τοῦ χρόνου. 
Στον «Γοργία» τὸ θέμα εἶναι ἡ ρητορικὴ τέχνη. Ὁ Σωκράτης δὲν τὴν συμπαθεῖ. Προσπαθεῖ ἐπιτυχῶς νὰ ἀποδείξει ὅτι ἡ ρητορικὴ εἶναι μία ἀπὸ τὶς κολακεῖες τῆς ψυχῆς. Ὁ φιλόσοφος ποὺ θανατώθηκε μὲ φονικὸ ὅπλο μία

Η ελευθερία είναι αθανασία

«Κάθε ψυχή είναι αθάνατη˙ διότι κάθε τι που κινείται από μόνο του είναι αθάνατο˙ κάθε άλλο, όμως, που κάτι άλλο κινεί και από κάτι άλλο κινείται, όταν τερματίσει την κίνησή του, τερματίζει και την ζωή του. Μόνο λοιπόν αυτό που κινεί τον ίδιο τον εαυτό του είναι και πηγή κίνησης και αρχή κίνησης για τα υπόλοιπα, όσα κινούνται, επειδή ακριβώς ποτέ δεν εγκαταλείπει τον εαυτό του».
Πλάτωνος «Φαίδρος», 245 c, εκδόσεις Κάκτος, σελ. 89

Ένα από τα γοητευτικότερα και εκρηκτικότερα κείμενα της ελληνικής γραμματείας οφείλεται σε μια... επιτήδεια αγόρευση του Λυσία για τον Έρωτα. Ο Φαίδρος, φίλος του Σωκράτη, την άκουσε και τη μετέφερε στον φιλόσοφο, ο οποίος θέλοντας να αντικρούσει την… σώφρονα ερωτική συνταγή του Λυσία καταλήγει να εξυμνεί την ερωτική μανία!
Για τον Σωκράτη, η ερωτική μανία είναι