«Ἡ σημαντικότερη καινοτομία τῆς Ἁγίας Σοφίας εἶναι ἴσως ὅτι γιά πρώτη φορά ἐδῶ τό κτίριο συλλαμβάνεται ὡς ἐσωτερικός χῶρος, σέ ἀντιδιαστολή μέ ὅ,τι συμβαίνει μέ κλασικούς ναούς, ὅπως ὁ Παρθενών, ἤ μέ βασιλικές, ὅπως ὁ παλαιός Ἅγιος Πέτρος ἤ ἡ Σάντα Μαρία Ματζόρε στή Ρώμη. Παρά τήν ἀδιαμφισβήτητη ἐπιβλητικότητα τοῦ ἐξωτερικοῦ της, ἡ μεγάλη δόξα καί ἡ φήμη τῆς Ἁγίας Σοφίας ὀφείλονται στό ἐσωτερικό της, ὅπου οἱ ἐπίγειες σκέψεις ἐξανεμίζονταν καί ὁ πιστός ἔνιωθε τήν ψυχή του νά φτερουγίζει πρός τόν οὐρανό. Ἡ χριστιανική ἀντίληψη ὅτι σημασία δέν ἔχει τόσο ἡ ἐξωτερική ἐπίφαση ὅσο ἡ ἐσωτερική ἀλήθεια εἶχε ἐπηρεάσει σαφῶς τό διακοσμητικό σχέδιο τῆς Ἁγίας Σοφίας».
David Τalbot-Rice «Βυζαντινή Τέχνη». Μετάφραση: Α. Παππάς. Ἀθήνα: 1994, ἐκδόσεις Ὑποδομή, σελ. 54.
Οἱ ἅγιες ἡμέρες τῶν Χριστουγέννων, παρά τόν συσχηματισμό τῶν συνειδήσεων τῶν μαζῶν μέ τόν αἰώνα τοῦτο, ἔχουν ὡς πρωταγωνιστή τόν Ἰησοῦ Χριστό. Ἡ ἑορταστική περίοδος διαθέτει μία ἐπιφανειακή κρούστα θορύβου καί δῆθεν κοινωνικότητας. Στην οὐσία της, ὅμως, στό βάθος, ἐκεῖ πού ὁ ἄνθρωπος βρίσκει τόν ἑαυτό του, πάλλεται ἡ γαλήνια συχνότητα τῆς ἁρμονίας τοῦ Κυρίου. Ὅλες οἱ χριστιανικές γιορτές εἶναι σάν τήν Ἁγία Σοφία. Το ἐπίκεντρο εἶναι στό ἐσωτερικό, στόν ὑπαρκτικό πυρήνα, ὄχι στό φαίνεσθαι.
Ἡ δημιουργία τοῦ θαύματος τῆς Ἁγια-Σοφιᾶς δέν εἶναι τυχαία. Οὔτε μία ἀποσπασματική, συγκυριακή ἔμπνευση καί ὑλοποίηση μεγαλοφυοῦς ἀρχιτεκτονικῆς ἰδέας. Ἡ ψυχή τοῦ ναοῦ τούτου εἶναι κομμάτι ἀπό τόν


